صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين )
425
شرح بر زاد المسافر صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين ) ( تحقيق آشتيانى ) ( فارسى )
مرحومه و حكماى مشائيه بر اين است كه عالم برزخى و مثالى ، عالمى تام و تمام است و حقايق جوهريه در هر يك از عوالم ، داراى وجودى خاص مىباشند و هيچ يك از اين عوالم ، به وجود تبعى و تطفلى تحقق ندارد - و الحق أنّ الحقائق الجوهرية موجودة في كل من العوالم الروحانية العقلية و المثالية - . اما مسألهء وجود حقايق در عالم اسما و صفات الهيه به وجود تبعى و تطفلى امر ديگرى است و ارتباطى به اين بحث ندارد ، چون هر وجود دانى نسبت به وجود عالى دو نحو وجود و حقيقت و هر ماهيت و عين ثابت ، داراى دو نحو از وجود است : يكى وجود خارجى مخصوص به آن حقيقت كه آثار بر آن مترتب مىشود ( يعنى آثار مترقب از نوع و ماهيت ) كه همان وجود خاص ماهيت باشد ، مثلا فرد انسان مادى ، داراى آثار مخصوص به خود مىباشد و انسان مثالى نيز داراى آثار مخصوص به خود است ، كما اين كه انسان ملكوتى و رب النوع نيز داراى آثار خاص و مخصوص به وجود عقلى است . و ديگر وجود ماهيت موجود به وجود خاص مادى - مثلا - در وجود علت خود و وجود مفيض وجود خود ، مثل تحقق انسان مادى در عالم برزخ كه به وجودى اعلى و اكمل موجود است . اين وجود در مرتبهء علت ، وجود خاص موجود مادى بشمار نمىرود به نحو اصالت وجود اختصاص به همان فرد برزخى يا عقلانى تعلق دارد و حقيقت دانى در عالى به تبع موجود است . كما اين كه جميع مراتب مثالى و مادى ، در مرتبهء عقل مجرد موجودند ، ولى به وجود تبعى و وجوب سابق بر وجود معلول ( كه ممكن ، محفوف به دو ضرورت است ) همين وجود است نه آن وجود خاص انسانى ، به طور مطلق همين وجود مادى خارجى باشد . و وجود رب النوع و وجود انسان مثالى ، وجود و فرد بالذات انسان نباشد ، بلكه فرد بالعرض و بالتبع محسوب شود ، اگر اين طور بود بايد در جواب ادلّهء منكران عالم ارباب انواع گفته مىشد : رب النوع ، فرد حقيقى